Дата: 2018-02-13 08:42:17 | Номер новости: 29962 | Постоянная ссылка | Источник: Агентство по делам семьи и детей РТ | Автор -IT отдел | Ссылка на источник

АВА-АЧАЗЫ ЭРГИМ

Бай-Тайга кожуундан школаның дыңнакчызы — Оюн-оол Күжүгет.

Кызылдың уруглар бажыңының баазазынга 2016 чылдың сентябрь 26-дан эгелеп уруг азырап алыр деп турар күзелдиг ада-иелерге школаны ажыткан. Неделя дургузунда уруглар бажыңында тускай тургустунган салбырның специалистери, уруглар бажыңының эмчилери, психолог, логопед башкылары школаның дыңнакчыларынга консультация, лекция, тренинг, диагностика хевиринге кичээлдерни эрттирип, уруглар азырап алыр бетинде белеткеп турар.

ТР-ниң Өг-бүле болгаш уруглар херектериниң талазы-биле агентилелдиң ажылдакчылары, хөй-ниити организацияларының төлээлери, чалаткан лекторлар среда санында кээп, айтырыгларга харыылап, кичээлдерни эрттиржип турар. Кичээлдер үезинде уруглар азырап алыр деп турар ада-иелер чаштарның аажы-чаңы, сонуургалдары-биле таныжып, оларга чаңчыгып алыр аргалыг. 2018 чылдың февраль айга чедир уруг азырап алыр деп турар күзелдиг ада-иелер школазынга 758 дыңнакчыны өөреткен. Ада-ие болур күзелдиглер тестилерниң түңнелдери-биле өөредилгени эрткен дугайында шынзылганы ап, улаштыр чурттап турар черлериниң аайы-биле ажаалда-тежээлде болгаш харагалзал килдистеринге ол документилерин кожуп, дараазында базымны кылыр. Амгы үеде найысылалдың уруглар бажыңында 3-тен 7 харга чедир 20 өскүс болгаш ада-иезиниң хайгааралы чок арткан уруглар бар. Чаштарның хөй кезии “социал өскүстер”. Ол дээрге ада-ие эргезин казыттырган азы ада-ие эргезин кызыгаарлаан авалар, ачаларның уруглары. Оларның аразында аргажок дуза кадыптар чоок кижилери чок, бут кырынга туруп, ажыл-агый, чурттаар оран-сава тып алгыже уругларын түр када тургузуп турар авалар база бар. Уругларынче сагыш салбайн, тывылбайн турар иелерни полиция таварыштыр азы Херээженнер чөвүлели-биле демнежип тып турда, айлар эрте бээр. Устав езугаар уруглар бажыңынга чаштар 6 айдан хөй үе турбас ужурлуг. Ынчалза-даа мында бир чыл чедир чурттап турар уруглар бары хомуданчыг.

2014-2015 өөредилге чылында уруглар бажыңының башкылары өскүс болгаш ада-иезиниң хайгааралы чок арткан уругларны чаа өг-бүлеге чурттаарынга белеткээр программаны ажылдап кылган. Тус программа 1 чыл уламчылаар, кичээлдер неделяда бир катап болур. Уругларга өг-бүлениң мөзү-шынарының үндезини, үнези, езу-чаңчылдары, байырлалдары, өг-бүле кежигүннери, бистиң чурттап турар бажыңывыс дээш оон-даа өске темаларга кичээлдерни эрттирип турар. Бо программа психолог-педагогика угланыышкынныг.

Найысылалдың уруглар бажыңының директору – Альбина Комбужаповна Хомушку. Арга-дуржулгалыг демниг коллективче 12 кижизидикчи башкы, дефектолог, логопед, хөгжүмчү, социал педагог, психолог башкылар, эмчилер дээш өске-даа ажылдакчылар кирип турар.

Чаш төлдүң изиг күзели чүгле ада-иезинге эргеленип чассыыры, өпей ырызын дыңнаары болур. Уруглар бажыңы оларның өг-бүлезин, ада-иезиниң ынакшылын кажан-даа солуп шыдавас дээрзи билдингир. Чаштарны төрээн ада- иезинче эгидери — коллективтиң кол сорулгазы. Уруглар бажыңының коллективиниң комплекстиг ажылының түңнелинде элээн ада-иелер боданып, ажыл-агыйга тургустунуп, багай чаңчылдарындан адырлып, кадык амыдыралче эглип, уругларын эгидип ап турары эки көргүзүг.

Мооң мурнунда чылдарда уруг азырап алгаш, дедир эгиткен ийи-чаңгыс таварылгалар турган. Чаш уругну дедир социал албан черинче эгидерге, ооң психиказынга багай салдарны чедирип болур. Чүге дизе чаш уруг «мен кымга-даа херек чок-тур мен» деп бодалга кээр. Эгезинде төрээн, а сөөлүнде азырап алган ада-иези уругдан ойталаарга, оларны аажок улуг сагыш-сеткил дойлуушкунунга чедирер. Ооң уламындан психиказы чедир хевирлеттинмээн уруглар хагдынчак болгаш кымга-даа бүзүревес апаар. Ынчангаш бо байдалдарны болдурбазы-биле, дыңнакчыларның ада-ие болур мөзү-шынарын бедидери-биле, тус уруглар бажыңы ТР-ниң Өг-бүле болгаш уруглар херектериниң талазы-биле агентилелдиң дужаалын күүседип, ада-иелерге уруглар азырап алырынга белеткээр школаны тургусканы бо. Тус бажыңның ажылдакчылары уруглар азырап алган өг-бүлелерге, өскүс уругларны хайгааралга алганнарга удаа- дараа кээп, чаштарның чаа байдалга чаңчыгарын, өг-бүлеге ижигерин хайгаарап турар. Эге дээрезинде кайы-даа талага берге болуру билдингир.

Күрүнениң социал албан черлеринге өскен уруглар өг-бүлезиниң деткимчезин албайн турар. Ынчангаш уруглар төрел харылзааларын үспезин дээш, республиканың школа-интернадында (школа назылыг уруглар), чаштар бажыңында (3 харга чедир уруглар) чаштарның кады төрээн акы-дуңмаларынга чедирип, ужураштырары эки чаңчыл апарган. Чаштар ол хүннү четтикпейн манаарын уруглар бажыңының директору чугаалады. Уруглар бир ай иштинде көрүшпээн кады төрээннери-биле ужуражып, улуглары бичиилерин чассыдып, эргеледип алыр аргалыг. Кады төрээн хөй уругларны чарбайн, чаңгыс өг-бүлеге бээри күзенчиг. Хары угда 5 азы 6 кады төрээн уругларны азырап алыр өг-бүлелерни тывары – берге айтырыгларның бирээзи.

Уруглар бажыңының доктаамал деткикчилериниң бирээзи – «Сбербанк России» ААН-ниң Кызылда салбыры. 2016 чылдың декабрьда уругларның чурттап, өөренип турар каъдын долузу-биле дерээн. Ол дээрге оруннар, столдар, сандайлар, шкафтар дээш оон-даа өске. Чоокку үеде деткикчилер уруглар бажыңының девискээринге уруглар шөлчүгежин тургузар. Оон аңгыда квартал санында чаштарның төрүттүнген хүннерин эрттирип, оларга белектерни тыпсып, байырлалдарны организастап турар.

Чаа келген уругларның чамдыызы өг-бүле байырлалдарын безин билбес болур. Төрүттүнген хүнүн маңаа бир дугаар эрттиргени оларга уттундурбас, өөрүнчүг болуушкун. Бичии чашка амданныг тортту өөрлери-биле амзап, белек-селек алыры дег аас-кежик кайда боор. Оон аңгыда уруглар республиканың кадыкшылга төвүнге кадыкшылын быжыктырып, Сүбедей спорт комплекизинге дыштанып, Кызылдың К.И. Чуковский аттыг уруглар ном саңынга хемчеглерге киржири чаңчыл апарган. “Тываның энерелдиг чүректери” аныяктар шимчээшкининиң идепкейжилери база уруглар бажыңының доктаамал өңнүктери. Олар база уруглар дээш сеткилинден сагыш-човап, солун оюннарны эрттирип турарын демдеглеп каары артык эвес.

Уруглар бажыңының ажылдакчылары Чаа чыл, Шагаа, авалар, адалар, уруглар байырлалдарын деткикчилер-биле демнежип эрттирип турар. Тыва үндезин төптүң удуртулгазының деткимчези-биле өгбелеривистиң езу-чаңчылдарын уругларга бичиизинден тура өөредип, хылбык байырлалы деп чараш езулалды эрткен чылдан эгелеп эрттирип эгелээн. Бо чылын база хылбык доюнга бир оол шилиттинген. Эрткен чылын уруглар хоорайдан ырак эвесте малчын Константин Васильевич Монгуштуң аалынга чедип, мал-маганны караа-биле көрүп, холдары-биле тудуп, суйбап, азырал амытаннарны дыка сонуургааннар. Эриг баарлыг малчын бичии өңнүктерин ажык отка быжырган амданныг далганы болгаш сүттүг шайы- биле хүндүлеп, чылый бээрге база катап аалдап кээрин чалаан.

Чаңчыл езугаар тыва культура төвүнүң билдингир артистери Шагаа байырлалында уругларга аалдап кээп, солун оюн-тоглаазын, концертин бараалгадыр. Шагаа бүдүүзүнде ус-шевер хуу сайгарлыкчы Айдың Элбек-оолович Хертек уругларга белек кылдыр шевергин тыва өгнү кылгаш, боду тургускан. Чаштар кожамыктарны, шүлүктерни шээжилеп өөренип алган болгаш, аалчыларны чараш өөнге хүлээп алырынга белен болду.

Уруглар бажыңы чылыг, чырык, өрээлдерин чараш чечектер, чуруктар, өңгүр ойнаарактар, аквариумда балыктар, дойду өткүт үнү-биле каастап турар. Ооң ажылдакчылары чаштарны кыска үеде турган үези чырык сактыышкын кылдыр артып каарын чедип алыр дээш, бүгү күжүн салып турары көскү. Чөөн чүк календары-биле кел чоруур Ыт чылы таварыштыр уруглар бажыңының коллективинге база чаптанчыг чаштарга бүгүдеге экини күзеп каалыңар.

Шончалай ХОВАЛЫГ.

Арслан АРАКЧААНЫҢ тырттырган чуруктар

Поделиться в сети
ВК FB