Дата: 2019-09-27 08:16:51 | Номер новости: 65978 | Постоянная ссылка | Источник: Министерство энергетики РТ | Автор -Минтопэнерго | Ссылка на источник

ЧОННУҢ ЭГЭЭРТИНМЕС БАЙЛАА

Бистиң Тыва республика – каас-чараш бойдус чурумалындан аңгыда, эгээртинмес казымал байлактар-биле бай оран. Тываның девискээринде чугай, дой, мөңгүн суу, чес, демир рудазы, алдын, хөмүр дээш шупту 86 чиг эт курлавырлары чер адаанда чыдар. Ооң иштинде, геологтарның шинчилеп көргени 26 казымал байлактар чыдымындан 174027, 8 сая рубль орулганы киирип ап болурун экономиктиг санаашкыннар бадыткаан. Ындыг-даа бол, эң хөй 72 хуу казымал байлактарга одаар чүүл азы хөмүр-даштың чыдымы хамааржыыр. Ынчангаш-ла боор, Тывада Д.И.Менделеевтиң таблицазынче кирип турар барык бүгү-ле элементилер үүжелеттинип, мөөңнеттинген деп эртемденнер-даа, бөдүүн чон-даа, чугаалажы бээри черле чөптүг. ХӨМҮР-ДАШ УУРГАЙЫНЫҢ ТЫВЫЖЫ Россияда улуг бүдүрүлгелерниң бирээзи «Евраз» холдингиге хамааржып турар “Межегейхөмүр-даш” уургайы ажылын эгелээнден бээр беш чыл чедип турар. Бо үениң дургузунда ажыл-чорудулгазы элээн шуудай берген база Тываның хөгжүлдезинге үлүг-хуузун киирип эгелээн бүдүрүлгелерниң бирээзи. Оон аңгыда Межегей чыдымынга хамааржыр хөмүр-даш уургайы Россияның хөмүр-даш компанияларының аразынче кирип турар билдингир бүдүрүлге апарган. «Межегейхөмүр-даш” уургайын бо хүннерде Александр Лукиных удуртуп турар. Ол Кузбасстан ажылдап келген, чер ажылының талазы-биле арга-дуржулгалыг дагжыларның бирээзи. Амгы үеде уургайда 450 кижи ажылдап турар, оларның чүс ажыы тус черниң чурттакчылары. Тываның чурттакчыларын бүдүрүлгеже хаара тудар талазы-биле Чазак Даргазы Ш. Кара-оолдуң болгаш «Межегей хөмүр-даш» уургайының аразында дугуржулгазының амыдыралда боттанып турарының бадыткалы ол. Бир айда алыр шалыңы бежен муң хире рубль. Идик-хеп, аъш-чем-биле хандырылгазы база эки. Хөмүр-даш уургайынга тускай мергежилдиг, эртем-билиглиг дагжылар чугула херек. Ынчангаш чер адаанда ажылдарны билдилиг удуртурунга Кузбасстан арга-дуржулгалыг дагжыларның ажылдап кээп турары бо. Ооң-биле чергелештир Тываның чурттакчылары аныяк оолдарны база Россияның даг болбаазырадыр талазы-биле дээди болгаш ортумак өөредилге черлеринге база Ак-Довуракта даг техникумунга өөредип ап турар. Чүгле ооң соонда хөмүр-даш уургайынга ажылдаар эргелиг болурлар. Дагжылар хөмүр-даш уургайынга аалдап чеде берген журналистерге ханы чер адаанда “кара алдынның” курлавырын база таныштырып көргүскен. Чүс ажыг метр чер адаанче кирер мурнуу чарыында, техниканың айыыл чок чоруунуң талазы-биле өөредилге эрттирип, шыңгыы тайылбырны инженер, техниктиг ажылдакчылар чугаалады. Хөмүр-даш уургайының ажыл-чорудулгазын тырттырган видеофильмни база көргүстү. Чер адаанда караңгы, шык, ханалар болгаш суг агып чыдар, кудургайны куду кылаштап бадыптывыс. Дагжыларның бригадири Алексей Перчук орукту баштап, тайылбырлап берип чорду. Шаптараазынныг оруктарны эртип чоруп олурда-ла, шахтерлерларның хөмүр каскан ажыл-ижи хайныгып турар болду. Мындыг берге болгаш айыылдыг ажылга чүгле кызымак база дидим кижилер-ле шыдажыр. Кайнаар-даа көөрге, караңгы, кедип алганың касканың бажында чырыткы дузазы-биле көөр, адаанда кара суглар шулурткайндыр агып чыдар. Долгандыр көөрге, хөмүр-даш, ону өрүмнеп каскаш, улаштыр-ла чүдүрер, оон чер кырынче үндүр дажыглаар. Чер иштинде хөмүр-даш казар ажылдар улуг-бичии техника дузазы-биле чоруп турар. Чоогунга чеде бээрге, шимээн-даажы-даа аажок болду. Ында база тус-тузунда бригадтар солчуп, ажылдап турар. Хөмүрнү казып каапкан соонда, ханазын, дээвиирин хөмүр-даштың бүдүн-бүдүн бузундулары кээп дүшпезин дээш, айыыл­ болдурбазы-биле ээриилдер-биле быжыглаар. Бистиң бо турар черивис долгандыр шупту хөмүр-дүр деп, үдекчи дагжылар чугаалап турдулар. Ооң соонда, «Дрифтраннер» деп тускай машинага олуртуп алгаш, дедир чер кырынче үнер эжик чоогунче үнүп келдивис. Бо тускай техника-биле чер адаанда дагжыларны аай-дедир дажып турар. «Караңгы» уургайдан үнүп кээривиске, ажыл-иш-даа кидин түлүк хайнып тур. Чер адаанда-даа, ооң кырында-даа дагжыларның ажылы черле үзүлбес чорду. “Межегейхөмүр-даш” уургайының ажыл-чорудулгазын сан-чурагайның дылы-биле чугаалаар болза мындыг: бир айда чүс муң тонна хөмүрнү, а сес айда сес чүс муң ажыг тоннаны казып алыр. Ооң соонда «Вольво» деп улуг чүък машиналарынга чүдүргеш, Саян сыннарын ажыр, Минусинскиже чедирер. Улаштыр демир-орукка чүдүргеш, Россияның металлургия заводтарынче болгаш даштыкы чурттарже үндүр садып-саарып турар. Межегейде хөмүр-даш демир бүдүрер заводтарга таарымчалыг, кокс холумактыг «ж» (үстелчек) хевирниң хөмүрү болур. 2018 чылда бир сая ажыг хөмүр-даш тывыжын каскан. Бо чылын көрдүнген планны база ажыр күүседир сорулга салдынган. Ол ышкаш тускай мергежилдерге чаа келген аныяк дагжыларны база өөредир хемчеглер уламчылап турар дээрзин чиңгине директор демдегледи. «Межегейхөмүр-даш» уургайы Россияда металлургия база даг-ты­выжының улуг бүдүрүлгези «Евраз» холдингиге хамааржыр болганда, Россияда, Казахстан, Америка, Канада, Чехия болгаш Италияда салбырларлыг. Делегейде эң улуг хемчээлдиг каң-демир бүдүрүлгелериниң санынче кирип турар. Боттарының хереглелдерин демир рудалыг база кокс холуксаалыг хөмүр-биле хандырып шыдаар, ол хире улуг, делгем ажылдыг. Бистиң республикага беш чыл бурунгаар ээн, куруг хову чыткан черге мындыг хөмүр-даш бүдүрүлгези ажылдап эгелээн. Бо хөмүр-даш уургайы Тываның Чазаа-биле быжыг харылзаалыг, чоогунда Суг-Бажы сумузунуң чонун база хөмүр-даш-биле хандырып турарын демдеглээри чугула. СУГ-БАЖЫНЫҢ ЧОНУНГА ДУЗАЛАМЧЫ Төөгүлүг Суг-Бажы «Межегей хөмүр-даш» уургайы-биле кожа чыдар. Бо улуг уургайның ажылдакчылары сумунуң бурунгаар хөгжүлдезинге деткимчени доктаамал көргүзүп келгеннер. “Межегейхөмүр-даш” уургайының чиңгине директору Александр Лукиныхтың чугаалап турары-биле алырга, «Суг-Бажы сумузунуң чонунга чылдың-на дузалажып турар. 2019 чылдың февраль айда 300 тонна одаар хөмүрнү, бо удаада 50 тоннаны Черногорскиден садып эккелдивис. Баштай-ла Тываның Чазааның ажылдап кылганы «Социал хөмүр» деп төлевилелиниң боттандырылгазын езугаар, хөй уругларлыг өг-бүлелерге үлээр, артканын сумунуң удуртукчулары боттары кымга бээрин аразында шиитпирлээрлер. Бо хүннерде кышкы үеде база немей садып бээриниң дугайында чугаалажып, дугуржуп тур бис. Кайы-даа тала бот-боттарын деткижип чоруурга эки» — деп, аныяк удуртукчу демдегледи. Мындыг улуг дузаны көргүскенинге сумунуң чону аажок өөрүп четтиргенин илереткен. Суг-Бажы сумунуң чагыргазының мурнундан Алла Ойдуп-оол: «Суг-Бажы суурда муң ажыг чурттакчы чон бар. Социал-экономиктиг хөгжүлде талазы-биле бурунгаар херии базымнарны кылган, сайзырап турар. «Межегей хөмүрдаш» уургайы-биле кады демниг ажылдап келген бис, мындыг улуг дуза чедирип чоруурунга канчап өөрүвес боор. А бо хөмүрнү беш уруглуг өг-бүлелерге, улуг назылыгларга болгаш орулгазы эвээш өг-бүлелерге чедиштир үлээр деп планнап алган бис». Баштай-ла хөй уругларлыг Сыын-­оол, Виктория Сереттерниң бажыңынга ийи тонна хөмүрнү чедирген. Вика уруглар садында ажылдап турар, чылдың-на одаар хөмүр-биле дузалап келгенинге өөрүп четтиргенин чугаалады. Оларның соонда беш уруглуг Орлан, Чинчи Оюннарның, Азиймаа Дагбаның бажыңынга база дүжүрген. Орлан биле Чинчи мал-маган тудуп чоруурлар, хөй уругларлыг улуска кончуг эки дузаламчы-дыр, оон кыжын база көрүп тургаш, немей садып алыр чордувус деп чугааладылар. Оон аңгыда «Межегейхөмүр-даш» уургайы Чаа чыл, Уруглар хүнүнүң байырлалдарында белектерни база берип турар. Бистиң школачыларывыс дагжыларга солун ыр-шоорун бараалгадып, аалдап чеде бээрлер. Бо удаада база сумуга одаар хөмүр-биле дузаны көргүскенинге чурттакчы чоннуң мурнундан четтиргенимни илередип тур мен» — деп, сумунуң баштыңы Алла Ойдуп-оол чугаалады. Асия ТҮЛҮШ, Даяан НАССЮРЮННУҢ тырттырган чуруктары.

 

Поделиться в сети
ВК FB