Дата: 2019-11-27 10:31:50 | Номер новости: 69029 | Постоянная ссылка | Источник: Тувгосфилармония | Автор - | Ссылка на источник

ТЫВКҮРФИЛАРМОНИЯНЫҢ 50 ЧЫЛ ОЮ: классиктиг хөгжүм ниитилелиниң дузазы

Декабрь 6-да В. Халилов аттыг күрүне филармониязы 50 харлаан оюн демдеглеп, тыва болгаш делегейниң классиктиг хөгжүмүнүң концердин көргүзер. Мону бижиптери белен, а күүседири тоң берге. Тывкүрфилармонияның В. Тока аттыг симфониктиг оркестри чаа-ла бут кырында туруп орар. Ында хылдыг хөгжүм херекселдеринге ойнаар кижилер эвээш, классиктиг оркестр үнүнге четпейн барып болур. Оркестрниң бо айтырыгларын билир чурттуң филармонияларының директорлары эш-хуузу-биле дузалап эгелээн. Кожавыс хакас филармониядан 7 хөгжүмчү ойнажып бээри-биле чедип кээр. Москвадан делегейде скрипка ойнакчыларының бирги одуруунче кирип турар Пётр Лундстрем бирги скрипканы күүседир. Россияның концерт организацияларының эвилелиниң (СКОР) президентизи, Красноярск крайының филармониязының директору Евгений Стодушный бисче шыырак дирижер, оркестрлерниң ажылын чогумчудар мергежилдиг Михаил Мосенковту албан-биле чоргускан.

Филармониялар директорлары эл-хол болуп, бот-боттарынга дузалажып, классиктиг хөгжүмнү чонга чедирер деп буянныг ажылын демнежип турар. Чурт азы республика делегей сайзыралындан, ооң культуразындан чыдып калбас, күрүнежи чергезин бадыткаар деп бодаар болза үндезин тыва уран-чүүлү-биле деңге классиктиг уран-чүүлдү база нептередип, аныяк-өскен ол хөгжүмнүң, уран-чүүлдүң чалынын-даа болза көрген, дыңнаан турар болза, өске культураларны чиик хүлээп ап, өске-даа мергежилдерге өөреничел, иштики-даштыкы чуртарга барып, ооң кижилеринден оспаксыравас, дылдажыптар шинектиг кылдыр өзүп кээр. Хову консеваторияларының үези шынап болза шагда эрткен.

Тываларга академиктиг хөгжүмнүң ажыы чүл? Бирги көрүштен харыы бөдүүн болгу дег. Ынчалза-даа кижи угааны дораа ожаавас, чоорту кирип кээр билиишкин оттуп кээр. Үндезин хөгжүм, хөөмей-сыгыт бут кырында быжыг туруп, сайзыралды алган. Ооң-биле деңге академиктиг болгаш өске-даа хөжүмнер база быжыгып келгенде күр хамаатызы кижи бодунуң тыны-биле тудуш хөгжүмүн танып, өскелерден ылгалын дыңнай бээри – бодунуң иштики делегейин тып (самоидентификация), шаг-дүптен келген аялгалар таварыштыр төрээн им-демдектерин танып эгелээни ол. Академиктиг хөгжүмде хөй санныг чоннарның аялгаларын сиңирип каан. Ол культураларның болгаш бодунуң омак-сөөгүнүң хөгжүмүн билир, дыңнаар кижиниң сеткили байлак, ооң салгалдары ол билиглерни улам сайзырадып болур. Ынчангаш кыдыг-кызыгаарда-даа болзувусса кижи төрелгетени-биле деңге сайзыраар шөлче үнүп келгенивис ол.Бистиң симфониктиг оркестривис чүгле ишти тынныг чытканын каш удаа бижип, Алим Шахмаметьев ышкаш хөгжүм делегейинде ат-сураглыг дирижерлар, Петр Казимир, Алексей Балашов ышкаш хөгжүмчүлер кээп, ону «диргизери-биле» күжениишкиннерни үндүргениниң түңнелинде оркестрниң тыны имистелип, кадыкшыраар талазынче угланыышкынны апкан деп филармонияның бердинген көрүкчүлери номчаан, билген. Катап тургузуушкунга чурттуң хөгжүмчүлери үлүүн киирип, канчаар-даа аажок улуг дузаны, деткимчени көргүзе бергеннери ол-дур. Бо кээр хөгжүмчүлерни, дирижерну соңгаартан баштайгы хайгыылчы-шапкынчылары деп болур. Ооң соонда бистиң хөгжүмчүлеривис соңгаар аалдап, ол черниң хөгжүмчүлери-биле кады ойнап, улам өзүлдени алыр деп тыва филармония даргазы Игорь Дулуш бодап турар.

50 чыл оюнуң соонда дирижерлар Саян Салчак биле Начын Донгак российжи-америк хамааты, Красноярскиниң академиктиг симфониктиг оркестриниң кол дирижеру, уран-чүүл удуртукчузу Владимир Ландениң өөредиинче баар. В. Ланде – Санкт-Петербургтуң академиктиг симфониктиг оркестриниң кол чалаткан дирижеру. Ооң кадында «Солисты Вашингтона» оркестриниң хөгжүм директору болгаш дирижеру, COSMIC оркестриниң кол дирижеру болгаш уран-чүүл удуртукчузу дээш хөй-ле оркестрлерниң дирижеру, академиктиг хөгжүм суртаалчызы, нептередикчизи. Ол хөй-хөй оркестрлер-биле бөмбүрзектиң шупту диптерин кезип, ында хөгжүмчүлерге улуг дузазын кадып чоруур. 2015 чылда Санкт-Петербургтуң оркестири-биле АКШ-тың 11 кол хоорайларынга аалдап каапкан.

Симфониктиг оркестр бут кырынга туруп, бистиң республика чергелиг деңгеливисти улам быжыдыр бадыткап эгелезин деп бодаар болзувусса ам чүгле карак-кызыл өөренир, ажылдаар. Чаа, делгем, акустиктиг, хөй олуттуг концерт залдары туттуна бээрге чоргаар ону ээлеп, делегейниң, Тываның классиктиг, национал хөгжүмүн аңаа тыва хөгжүмчүлер күүседир, а бис дыңнаар аас-кежикке чедир холувус сунуп болур апарган. Ынчан чүгле Балашов эвес, а Мацуев, Каррерас, Нетребко денелдиг ыраажылар, хөгжүмчүлер кээп эгелээр. Чүге дизе хөгжүмчүлерге, ыраажыларга, чүге-ле ийик, Тыва сорунзалыг, сонуурганчыг бооп турар. Ону делегейде ат-сураглыг «Сан-Ра Аркестра» каш катап «Үстүү-Хүрээ» фестивалынга кээп тургаш бадыткаан.

Ол хамаанчок российжи бомонд элитазындан ыраажылар, күүседикчилер бээр келиксээр, Сергей Шойгунуң чуртун, скифтерниң алдынын көрүксээр, Путин, Медведев баштады бисче кээп турарынга адааргаар. Күштүг чер, күш бээр чер, эр шинчи, тура-сорук оттурар чер деп билиишкин база оларның аразында нептереңгей. Чүгле ында эки зал болгаш «Стенвэй» рояль чок деп дыңназа-даа, кээр күзели ам-даа читпээн. Оларның аразындан чүгле сураглыг хөгжүмчү, джаз күүседикчизи, тоор чүвези чок эр Игорь Бутман маңаа каъш удаа кээп джаз ойнап, культуравыска, хөккейжилеривиске боттуг дузазын көргүзүп чоруур.Амдыызында филармонияның 50 чыл төөгүзүнде симфониктиг оркестрде скрипка, альт ойнаар 11 тыва өөреникчилер, сургуулдардан тургустунган немере бар. Келир чедиишкиннер бичии-даа бол мындыг базымнардан тургустунар. Бисте оон өске хөгжүмчүлеривис чок. Бар хөгжүмчүлеривиске дузадан кадып, чурттаар, амыдыраар аргаларын демнежип тура дузалавас болзувусса делегей сайзыралының чоон оруундан уштунуп, караңгы кокпаларга азып-тенип, кара күштерге чиик алзып алыр салгалдар төрүп каар бис.

Мыяда чыдар кожавыс Хакассияны көрээлиңер. В. Чаптыков аттыг Хакас Республика филармониязының симфониктиг оркестри 2000 (!) чылда тургустунган хирезинде хөгжүм делегейинде ат-сураа алгаан болгаш ооң соонда бүрүрү-биле деритинген (скрипкалары безин итальян сураглыг Страдиварини салгаан мастерскаялардан садып алган). 2011 чылда Канн хоорайга российжи уран-чүүл фестивалынга классиктиг болгаш хакас аялгаларны билдилиг сиңириштирип күүсеткени-биле хамыкты кайгаткан. Ооң күүседикчи талалары янзы-бүрү: классиктиг опералар, симфониялар, джаз, эстрада, хакас композиторларның хөгжүмү, ырылары. Биске каъш удаа аалдап кээп, тыва хөгжүмчүлер-биле каттышкан концерттерни көргүзерин уламчылап турарлар. Ындыг акы-дуңмалашкы оркестрден шыырак дээн скрипка, альт, виолончель, валторна ойнакчылары кээп дузалажыр. Классиктиг концерттер-биле Хакас Республиканың ыраккы суурларынга удаа-дараа чедип турар. Бо талазы-биле болгаш оркестрниң тургустунуушкунунга эрге-чагыргазы хөй түңнүг саң-хөө-биле дузалаан. Ол акша халас барбаан, Чазак күзээнин чедип алган – оркестр даштыкыга, иштикиге күрүнениң арны апарып, республиканың хей-аъдын киискидипкен, ыраккы суурларында арагалаашкын, корум-чурум хажыдары каш катап эвээжээн. Ол ажылын хөгжүм делегейинде сылдыстаны берген оркестр хирезинде ам-даа уламчылавышаан.

Күрүне деткимчези оон эрткеш оркестр англи скрипкажы, композитор, ыраажы Ванесса Мэй, гобойжу А. Балашов болгаш өске-даа ат-сураглыг хөгжүмчүлерни чалап, олар-биле ойнап, көрүкчүлерин өөрткен. Делегейниң опера сылдыстары Хосе Каррерас, Тьяго Аранками (Бразилия), Дмитрий Хворостовский болгаш оон-даа өске хөй-ле кижини эккеп, улуг шөлге концерттеп, суурлардан көрүкчүлерни автобустар-биле халаска дажып эккеп турган.

Бо оркестр-биле мергежээн, ат-сураглыг дирижерлар күзелдии-биле кээп ажылдажыр: Уинстон Фогель, (АКШ), Рамиро Ариста (Аргентина), Анатолий Рыбалко (Санкт-Петербург) дээш оон-даа өске. Оларның аразында Тывкүрфилармонияга адын берген, бо өртемчейден аъдының бажы эрте хоя берген Валерий Халилов база бар.

Якут оркестрлер мооң мурнунда база чер албас, өлбезек байдалга турган болза 2000 чылдар эгезинде Егор Борисов республиканы баштай бергеш, классиктиг хөгжүм күүседикчилерин деткип, дотацияда күрүнениң чарыгдалдарындан чаржынмайн, мергежилинге эң шыырак хөгжүмчүлерни чер-черден чалап, тундрада турлаглардан чаяанныг ажы-төлдү чыып, уран-чүүл школаларын ажыдып, аңаа өөредип эгелээннер. Түңнелинде якут симфониктиг оркестрлер мергежили өзүп, көвүдеп эгелээн. Москва, Питерде хамаанчок Вена, Берлинде якут хөгжүмчүлерни күзелдии-биле оркестрлерже чалап ап турар апарган.

Классиктиг уран-чүүлге күрүнежи хамаарылганы 2 чижекке көрдүвүс. Чогум ол чижек-биле мурнады-соңнады ажылдап турар губерниялар, республикалар кайы хөй. Көргүзүглери аңгы-аңгы-даа бол түңнелинде чон, ажы-төл, аныяк-өскен классиктиг уран-чүүл дузазы-биле амыдыралдың чырык талазын калбаа-биле шилип ап турар.

А бисте байдал кандыгыл? Таптаашкын деп адаар үевисте скрипкажылар, даг инженерлери өөредип албаанывыстан оркестр, даг-дүгү, кобальт комбинаттары дүшкүлээн, а аңаа турган штаттар чок калган. Хакасиявыс мыяда-даа болза ынаар чедер, демир-орук, янзы-бүрү хөлгелерге орук-чирик бар, чурттакчы чону хөй, электри өртээ барыктыг. А Тывага чедери безин берге, күрүне кызыгаарында болгаш культурлуг оспаксыраашкынга кээри чугаа чок. Үстүнде кииргенивис чижектерге бис чаа-ла дүгжүп, культура яамызы, уран-чүүл колледжизи, республика школазы, Чазак-биле кады ажылдажылгада чаа-ла кээп, баштайгы аныяк скрипкажыларывысты өөредип турарывыс бо-дур ийин.

Бир эвес 5 чыл бурунгаар чаа, улуг концерт залы ажыттынган болза, ону ээлээр хөгжүмчүлер кончуг эвээш турган. Иштики долдунуушкун деп билиг бар. Өске талазындан чазак-чагырга буураашкын соонда кижилерниң амыдыралын көдүрер дээш культурага холу четпейн турганын билип, көрүп турар бис. Чоннуң хөй кезии ам-даа хлеб садып аар бе азы концерт, шии көөр бе деп айтырыг-биле чурттавышаан.

Бо чижектерни киирер ужуру – национал хөгжүм оркестрлери Тывкүрфилармониядан дөстелген. Ынчан чаа тургустунган «Саян» ансамблиниң хөгжүм үделгезинде каш-ла борбак бызаанчы, игилдерге немей моол хөгжүм херекселдери турган. Эртемдээннерниң түңнеп турары-биле, ынчангы хөгжүм тыва национал эвес, а Алдай-Саян девискээрниң кезииниң онзагай аялгазы дээн болгаш моолчургу, кыдат, орус хөөннер бар-дыр деп эскерип, билип, ону бо хүннерге чедир кызымаа-биле эдип чоруур деп болур.

Ансамбльдиң тыва хөгжүм талазын күштелдирер дээш А. Чыргал-оол, Р. Кенденбиль, М. Мунзук суглар улуг дузаны каткан. Тыва хөгжүм оркестриниң сайзыралынче Кызылдың уран-чүүл училищезиниң национал хөгжүм оркестриниң удуртукчузу Иван Минин улуг үлүүн киирип эгелээн. Ооң улуг курста сургуулдарын «Саяннарның» хөгжүмчүлери кылдыр ойнаарын чөпшээрээн. Минин тыва хөгжүм херекселдерин бодунуң оркестринче киирер аргалар дилеп, ындыг херекселдер кылыр Константин Тамдын-биле база сүмележип турган.

Тыва оркестрлерниң сайзыраарынга, «Карнеги холлдап» турар апарганынга Мининниң өөреникчизи Татьяна Балданның киирген үлүү эгээртинмес улуг. ХПТУ-4-ке (хоорайның профессионал-техниктиг училищези) шенелделиг класс ажыдып, тыва херекселдерни оркестрге таарыштырып эгелээннер. Хөй-ле берге шенелделер кылып, ооң түңнелдерин көөр шөл училищениң ыры болгаш сам ансамбили бооп турган.

Ынчангаш ам академиктиг хөгжүм чажаңын ап, аңаа дуза кадар үези келгени ол. Национал хөгжүмге бодаарга классикада херекселдерин кылырының аргаларын, аялгаларын саазын кырында үе-дүпте-ле бижип каан, чүгле шиңгээдири, өөренири арткан. Харын бистиң элээди скрипкажыларывыс хөгжүмчулеривистиң бирги одуруунче үнүп орарлары бо. Театр, чурулга, скульптура уран-чүүлдери быжыгып келген, беримчелиг ажылдап турар. Национал хөгжүмнүң сайзыралынга академиктиг хөгжүмнү билири артык эвес, харын-даа кончуг улуг ужур-дузалыг.

Красноярскыдан СКОР шугуму-биле дирижер Михаил Мосенков кел чыдар. Ол чаа-ла 30 ажыг харлыг-даа болза бодун билдилиг дирижер, оркестр удуртукчузу, «аштакчызы», кадыкшыдыкчызы кылдыр көргүскен. Аныяндан тура хөй санныг делегей чергелиг фестивальдарның, мөөрейлерниң шаңналдарының эдилекчизи, тиилекчизи. Ооң удуртуп турганы Татарстанның аныяктар симфониктиг оркестри-биле делегейниң классиктиг хөгжүм төптери Прага, Дрезден, Флоренция, Берлин, Париж хоорайларынга концерттерни көргүзүп чораан. Чалаткан дирижер кылдыр Санкт-Петербург филармониязының, Ульяновск, Ярославль, Красноярск хоорайларының академиктиг симфониктиг оркестрлери-биле Белгород филармониязы-биле ажылдажып турар. Мындыг билдилиг дирижер бистиң оркестрни дирижерлажып, эде-хере тыртарының аргаларын көөр. Херек болза СКОР таварыштыр дуза кадар.

Оон ыңай филармонияның оюнга кээп дузалажыр делегей чергелиг сылдыс – Пётр Лундстрем. Ол база 26 харлыг аныяк-даа болза хөй санныг фестивальдарның, мөөрейлериниң тиилекчизи. 9 харлыында делегей чергелиг скрипка ойнакчыларының конкурузунуң бирги шаңналынга төлептиг болган. Ол боду делегейге билдингир Лундстремнер деп хөгжүмчү өг-бүледен (Олег Лундстремниң джаз оркестри. 1970-80 чылдарда Тывага концерт көргүзүп кээп чораан).

Хөгжүмчүлер удуртукчулары классиктиг хөгжүм күүселдезиниң айтырыглары-биле чоок таныш болгаш соңгаар хөгжүмчүлер тыва оркестрге дузалажыр дээш улуг шимчээшкинни эгелей бергеннер.

Альберт Хомушку.

Поделиться в сети
ВК FB